Yapay zekâ teknolojilerinin son yıllarda kaydettiği hızlı gelişim, sanat ve yaratıcı endüstriler üzerinde köklü dönüşümlere yol açmıştır. Metin, görsel, müzik, video ve yazılım üretme kapasitesine sahip üretken yapay zekâ sistemleri; sanatçıların, tasarımcıların, yazarların ve içerik üreticilerinin çalışma biçimlerini değiştirmekte, aynı zamanda fikri mülkiyet hukukunun temel kavramlarını yeniden tartışmaya açmaktadır. Özellikle yapay zekâ tarafından üretilen eserlerin hukuki niteliği, bu eserler üzerindeki hak sahipliği, yapay zekânın eğitilmesinde kullanılan verilerin telif hukuku bakımından değerlendirilmesi ve hak ihlallerinin tespiti gibi konular günümüzde en çok tartışılan hukuki meseleler arasında yer almaktadır.
Bu çalışmada yapay zekânın yaratıcı endüstriler üzerindeki etkileri, telif hukuku bakımından ortaya çıkan temel sorunlar ve bu sorunlara yönelik uluslararası yaklaşımlar incelenecektir.
I. Yapay Zeka ve Yaratıcı Endüstrilerin Dönüşümü
Yaratıcı endüstriler; edebiyat, müzik, sinema, görsel sanatlar, reklamcılık, tasarım, oyun geliştirme ve dijital içerik üretimi gibi fikrî emeğe dayalı faaliyet alanlarını kapsamaktadır. Geleneksel olarak insan yaratıcılığı üzerine kurulu olan bu sektörler, üretken yapay zekâ araçlarının yaygınlaşmasıyla yeni bir döneme girmiştir.
Günümüzde yapay zekâ sistemleri;
- Roman ve senaryo yazabilmekte,
- Görsel sanat eserleri üretebilmekte,
- Müzik besteleri oluşturabilmekte,
- Ses ve görüntü sentezi yapabilmekte,
- Reklam ve pazarlama içerikleri hazırlayabilmektedir.
Bu durum bir yandan üretim maliyetlerini düşürmekte ve yaratıcılığı desteklemekte, diğer yandan eser sahipliği ve telif koruması bakımından ciddi hukuki tartışmalar doğurmaktadır.
II. Yapay Zekâ Tarafından Üretilen Eserlerde Hak Sahipliği Sorunu
Telif hukukunun temel varsayımlarından biri, eser sahibinin gerçek kişi olmasıdır. Türk hukukunda 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (“FSEK”) kapsamında eser sahibi, eseri meydana getiren kişidir. Benzer şekilde Avrupa Birliği ve birçok ülke hukukunda da telif korumasının temelinde insan yaratıcılığı bulunmaktadır.
Bu nedenle tamamen otonom şekilde çalışan bir yapay zekâ tarafından oluşturulan içeriğin telif korumasından yararlanıp yararlanamayacağı tartışmalıdır.
Bu konuda üç temel görüş bulunmaktadır:
1. Telif Koruması Sağlanmaması Görüşü
Bu görüşe göre yapay zekâ hukuki kişiliğe sahip değildir ve yaratıcı faaliyet gerçekleştiremez. Dolayısıyla insan katkısı bulunmayan içerikler eser olarak korunmamalıdır.
ABD Telif Ofisi’nin son yıllarda verdiği kararlar da büyük ölçüde bu yaklaşımı benimsemektedir. İnsan yaratıcılığı içermeyen yapay zekâ çıktıları telif koruması kapsamı dışında bırakılmaktadır.
2. Kullanıcının Eser Sahibi Sayılması Görüşü
Bu yaklaşıma göre yapay zekâyı yönlendiren kişi; komutları belirleyen, üretim sürecini şekillendiren ve nihai sonucu seçen kişi olduğundan eser sahipliği kullanıcıya ait olmalıdır.
Özellikle ayrıntılı yönlendirmeler (prompt engineering) ile ortaya çıkan eserlerde kullanıcının yaratıcı katkısının bulunduğu kabul edilmektedir.
3. Yapay Zekâ Geliştiricisinin Hak Sahibi Sayılması Görüşü
Bazı görüşlere göre eser üzerinde hak sahibi, üretim aracını geliştiren yapay zekâ sisteminin sahibi veya geliştiricisidir. Ancak bu yaklaşım, yaratıcı katkının yazılımın geliştirilmesi aşamasında mı yoksa eserin oluşturulması aşamasında mı gerçekleştiği sorusunu gündeme getirmektedir.
Günümüzde uluslararası eğilim, tamamen otonom yapay zekâ çıktılarının telif korumasından yararlanmaması; insan müdahalesinin bulunduğu durumlarda ise somut olay bazında değerlendirme yapılması yönündedir.
III. Yapay Zekânın Eğitim Verileri ve Telif Hakkı İhlalleri
Üretken yapay zekâ sistemleri, büyük veri kümeleri üzerinde eğitilmektedir. Bu veri kümeleri içerisinde milyonlarca kitap, makale, fotoğraf, müzik kaydı ve diğer telif korumasına konu içerikler yer alabilmektedir.
Bu durum iki temel soruyu gündeme getirmektedir:
a. Eserlerin Eğitim Amaçlı Kullanılması Telif Hakkı İhlali Midir?
Yapay zekâ modellerinin eğitimi sırasında telif korumasına sahip eserlerin kopyalanması ve işlenmesi söz konusu olabilmektedir. Hak sahipleri, eserlerinin izinsiz biçimde veri setlerine dahil edilmesinin çoğaltma hakkını ihlal ettiğini ileri sürmektedir. Buna karşılık teknoloji şirketleri, eğitim sürecinin doğrudan eserin tüketiciye sunulması anlamına gelmediğini ve birçok durumda veri analizine yönelik istisnalar kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır.
b. Çıktılar Türev Eser Niteliği Taşır mı?
Yapay zekâ tarafından üretilen bir görsel veya metin, eğitim verilerinde bulunan eserleri önemli ölçüde taklit ediyorsa ortaya çıkan ürünün türev eser olarak kabul edilip edilmeyeceği tartışmalıdır. Özellikle belirli sanatçıların stilini taklit eden görseller veya belirli yazarların anlatım biçimlerini kopyalayan metinler bakımından bu sorun daha da belirgin hale gelmektedir.
IV. Müzik Endüstrisinde Ortaya Çıkan Sorunlar
Yapay zekânın en yoğun etkilediği alanlardan biri müzik sektörüdür. Günümüzde yapay zekâ sistemleri ünlü sanatçıların seslerini taklit edebilmekte, yeni şarkılar oluşturabilmekte ve mevcut eserleri yeniden yorumlayabilmektedir.
Bu durum aşağıdaki hukuki sorunları doğurmaktadır:
- İcracı sanatçı haklarının ihlali,
- Sesin kişilik hakkı kapsamında korunması,
- Komşu hak ihlalleri,
- Marka ve itibar hakkı ihlalleri,
- Haksız rekabet iddiaları.
Özellikle “deepfake müzik” uygulamaları, sanatçıların seslerinin izinsiz kullanımına ilişkin yeni hukuki koruma mekanizmalarına duyulan ihtiyacı ortaya koymaktadır.
V. Görsel Sanatlar ve Dijital İçerik Üretiminde Telif Tartışmaları
Yapay zekâ destekli görsel üretim araçları, sanatçıların eserlerini referans alarak yeni görseller oluşturabilmektedir. Ancak bazı durumlarda üretilen çıktıların belirli eserlerle yüksek benzerlik göstermesi telif hakkı ihlali iddialarına neden olmaktadır.
Ayrıca sanatçıların eserlerinin eğitim verisi olarak kullanılması konusunda yeterli şeffaflığın bulunmaması da önemli bir eleştiri konusudur.
Bu nedenle birçok ülkede;
- Opt-out mekanizmaları,
- Lisanslama modelleri,
- Toplu hak yönetim sistemleri,
- Şeffaflık yükümlülükleri
gibi yeni düzenlemeler tartışılmaktadır.
VI. Avrupa Birliği ve Uluslararası Düzenleme Eğilimleri
Avrupa Birliği, yapay zekâ ve telif hukukunun kesişim noktasında aktif düzenleme çalışmaları yürütmektedir. Özellikle Dijital Tek Pazarda Telif Hakları Direktifi kapsamında veri madenciliği istisnaları düzenlenmiş; ayrıca Yapay Zekâ Tüzüğü (AI Act) ile genel amaçlı yapay zekâ modellerine belirli şeffaflık yükümlülükleri getirilmiştir.
Bu kapsamda model sağlayıcılarından;
- Eğitim verilerinin kullanımına ilişkin bilgi sunmaları,
- Telif korumasına sahip içeriklerin kullanımına ilişkin özet açıklamalar yayımlamaları,
- Hak sahiplerinin taleplerine cevap verebilmeleri
beklenmektedir.
Benzer tartışmalar Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Japonya ve diğer birçok ülkede de devam etmektedir.
Sonuç
Yapay zekâ teknolojileri yaratıcı endüstriler için önemli fırsatlar sunarken, telif hukukunun temel kavramlarını da zorlamaktadır. Özellikle eser sahipliği, eğitim verilerinin kullanımı, türev eser tartışmaları ve kişilik hakları bakımından mevcut mevzuatın birçok noktada yetersiz kaldığı görülmektedir.
Yakın gelecekte yapay zekâ ve telif hukukuna ilişkin düzenlemelerin temel amacı, bir yandan teknolojik gelişmeyi teşvik ederken diğer yandan sanatçıların ve hak sahiplerinin ekonomik ve manevi menfaatlerini koruyan dengeli bir sistem kurmak olacaktır. Bu dengenin sağlanabilmesi için ulusal ve uluslararası düzeyde kapsamlı düzenlemelere, şeffaflık mekanizmalarına ve yeni lisanslama modellerine ihtiyaç duyulmaktadır.
Yönetmen Av. Öykü Gülsen
