Ticaretin günümüzde küreselleşmesi ve hız kazanması, dijital dönüşümü zorunlu kılmıştır. Dijital dönüşüm ise zamanla yazılım ve programlama, güvenlik ve hukuki düzenleme ile tanıma ve güvence altına alma gibi ihtiyaçları oluşturmuştur. Uluslararası Deniz Ticaretinde kullanılan elektronik taşıma senetleri (e-B/L – electronic Bill of Lading) de bu dijital dönüşümün bir parçasıdır.
Konişmento, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını, eşyayı taşıyan kişinin, geminin, kaptanın bilgilerini içeren ibrazı ile eşyayı teslimle yükümlü olduğunu belirten bir taşıma senedidir. Elektronik taşıma senetlerinde ise denizyolu taşımacılığında kullanılan konişmentonun kâğıt yerine dijital ortamda düzenlenmesi olup dijital imza ve şifreleme yöntemleri kullanılarak oluşturulmaktadır. Bu yönteme geçilmesindeki amaç taşıma ve teslim gibi süreçleri hızlandırma, maliyeti azaltma gibi hususlardır.
Elektronik taşıma belgeleriyle ilgili hukuki düzenlemeler her ülkenin mevzuatına göre değişmektedir. Türk Hukuku da dijital dönüşümü ve yenilikçi uygulamaları benimsemiş, yenilikleri mevzuatta hukuki olarak tanınması ile pratikte özel ve kamu sektöründe işlemlerin elektronik ortamda yürütülmesine geçilmiştir. Elektronik İmza Kanunun varlığı, Türk Borçlar Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu düzenlemeleri ile Türkiye’ de elektronik konişmento düzenlenebilmekte ve hukuken geçerli sayılmaktadır.
Her elektronik ortama geçen sistem gibi elektronik konişmentoya geçiş de birtakım avantajlar sağlasa da uygulamada birtakım sorunlar meydana gelebilmektedir.
A. Avantajlar;
- Elektronik konişmentoya geçiş ile; konişmentonun fiziken taşınmasına gerek bulunmamakta saniyeler içerisinde alıcıya ulaşabilmektedir. Böylece sevkiyatın takibi kolaylaşmakta, fiziksel taşınması sebebiyle gecikme yahut belgede hatanın önüne geçilmektedir. Böylece limanda bekleme süreleri de azalmaktadır.
- Bu sistem ile ticaretin daha verimli, denetlenebilir ve sistematik yönetilmesi sağlanmaktadır.
- Elektronik konişmento, kağıt konişmentoya göre çalınması yahut evrak sahtekarlığına karşı daha güvenilirdir.
- Konişmentonun elektronik ortamda hazırlanması kağıt konişmentoya göre daha çevrecidir. Kağıt israfı olmamakta, fiziken taşınmadığından karbon ayak izi de oluşmamaktadır.
- Saklama, belge kaybı, arşivleme gibi maliyetler oluşmamaktadır.
- Blokzincir ve oluşturulan diğer güvenli platformlar ile birden fazla konişmentonun oluşturulması veya yetkisiz kişilerin eline geçmesi engellenebilmektedir.
B. Uygulamada karşılaşılan sorunlar;
- Elektronik konişmento kullanımına henüz her ülkenin geçmemesi yasal mevzuatlarında bu sistemi benimsememeleri karşılaşan zorluklardandır. Şayet elektronik konişmento uygulamasını benimsemeyen yahut tanımayan ülkelerde bu belge ile işlem yapılmaması söz konusu olabilecektir.
- Ülkelerinde düzenlemeye gidilmesine karşı yenilikçi uygulama olan elektronik konişmento uygulamasına geçiş yapmayan, kağıt belgeleri daha güvenilir bulan taraflardan birinin olmasıyla işlemler dijital ortamda yürütülememektedir.
- Sistemin çökmesi veya elektrik kesintisinin gerçekleşmesi durumunda işlemlerin aksaması söz konusu olabilecektir.
- Elektronik ortama geçen her uygulanın karşılaşabileceği bir diğer risk ise siber saldırılardır. Söz konusu saldırılar, sadece elektronik konişmentoya özgü değildir. Elektronik konişmentonun etkin ve güvenilir kullanımı için Blockzincir teknolojisinin ve diğer güvenlik programların kullanılması riski önemli ölçüde azaltmaktadır.
Kıdemli Av. Betül Önal Payze
