6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (“SMK”) uyarınca çalışan, özel hukuk sözleşmesi veya benzeri bir hukuki ilişki gereğince, başkasının hizmetinde olan ve bu hizmet ilişkisini işverenin gösterdiği belli bir işle ilgili olarak kişisel bir bağımlılık içinde ona karşı yerine getirmekle yükümlü olan kişiler ile kamu görevlileri olarak tanımlanmıştır.
29.09.2017 tarihli 30195 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik” (“Yönetmelik”) ile çalışan buluşlarında işveren ve çalışan bakımından çeşitli hak ve yükümlülükler düzenlenmiştir.
Hizmet Buluşları
SMK’ya göre hizmet buluşları, çalışanın, bir işletme veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği veya işyerinin faaliyet gösterdiği alanlar içinde, büyük ölçüde işletme veya kamu idaresinin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluşlar olarak ifade edilmiştir. Hizmet buluşu niteliğinde olmayan buluşlar ise SMK’da serbest buluş olarak nitelendirilmektedir.
Hizmet Buluşlarında Tarafların Hak ve Yükümlülükleri
Çalışan tarafından buluşun gerçekleştirilmesi halinde tarafların bildirim, bedel ödenmesi, patent başvurusu yapılması ve gizliliğe ilişkin bazı hak ve yükümlülükleri bulunmaktadır.
Çalışanın Yükümlülükleri
1. Bildirim Yükümlülüğü
SMK, hem serbest buluşlar hem hizmet buluşları için işverene bildirim yükümlülüğü öngörmektedir. SMK’da bu bildirimin çalışan tarafından gecikmeksizin yapılması gerektiği düzenlenmiştir.
Buluş, işverenin belirlediği birim yetkilisine veya doğrudan işverene yapılabilecektir. Buluşu yapan çalışan veya çalışanlar tarafından yapılacak olan bildirimde buluşun nasıl gerçekleştirildiği, işyerinin hangi kaynak ve deneyimlerinin kullanıldığı ve buluşun ortaya çıkmasında katkısı olan kişiler açıklanmalıdır. İşveren bildirimi gerçekleştirilmezse Yönetmelik Madde 5/7 uyarınca çalışan doğacak zararlardan sorumlu olacaktır.
Çalışanın işverene yapacağı bildirimin ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde işverenin yazılı olarak tam veya kısmi hak talebinde bulunma hakkı vardır. Söz konusu bildirimin yapılmaması halinde buluş serbest buluş niteliği kazanır. Serbest buluşlarda hak sahipliği yalnızca buluşu bulana ait olmaktadır.
2. Gizlilik Yükümlülüğü
Çalışan hizmet buluşunu, serbest buluş niteliği kazanmadığı sürece gizli tutmakla yükümlüdür.
İşverenin Hak ve Yükümlülükleri
1. Başvuru Yükümlülüğü
İşverenin tam hak sahipliği talebinde bulunduğu buluşlar bakımından TÜRKPATENT kurumuna patent başvurusunda bulunma yükümlülüğü bulunmaktadır. Ancak işveren, buluşun ticari sır olarak saklanması gerektiğini düşünüyorsa başvuru yapmaktan kaçınabilecektir.
2. Bedel Ödeme Yükümlülüğü
İşverenin hizmet buluşu üzerinde tamamen veya kısmen hak talep etmesi halinde işverenin çalışana makul bir ödeme yapması gerekmektedir. Bedelin belirlenmesinde özellikle hizmet buluşunun ekonomik değeri, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin hizmet buluşunun gerçekleştirilmesindeki katkısı dikkate alınır. Hizmet buluşunun birden çok çalışan tarafından gerçekleştirilmiş olması halinde bedel ve bedelin ödeme şekli her bir çalışan için ayrı değerlendirilecektir.
Bununla beraber, işverenin tam hak sahipliği talebinde bulunması halinde, Yönetmelik md. 7’de işveren çalışana bedel hakkından bağımsız olarak teşvik ödülü ödemekle yükümlü tutulmaktadır.
3. Gizlilik
İşveren, çalışan buluşu üzerinde tam hak talep etmediği takdirde buluşa ilişkin bilgileri gizli tutmakla yükümlüdür.
Sonuç
Çalışan tarafından buluş gerçekleştirildiğinde, hem çalışan hem işveren açısından çeşitli hak ve yükümlülükler doğmaktadır. Çalışan, buluş gerçekleştirdiğinde, buluşun niteliği ne olursa olsun durumu gecikmeksizin işverene bildirmekle yükümlüdür. İşveren, tam hak sahipliği talebinde bulunması halinde, kural olarak buluşa ilişkin patent başvurusunda bulunmakla yükümlü olacaktır. Bununla beraber, işverenin hak sahipliği talebinde bulunması halinde, çalışanın işverenden bedel isteme hakkı doğmaktadır. Söz konusu süreçlerin usulüne uygun olarak ve herhangi bir hak kaybına uğramadan yürütülmesinde alanında uzman kişilerden hukuki destek alınması önemli olacaktır.
