Karl Lagerfeld, “Moda, gerçekliği yorumlamak için giysiler aracılığıyla kendini yaratan bir dildir,” der. Gerçekten de moda, yüzyıllardır insanın kendisini tanımlamak için kullandığı en keskin ifade biçimlerinden biridir. Antik Mısır’da keten giysiler, takılar ve başlıklar toplumsal konumu gösterirken, Yunan ve Roma uygarlıklarında kumaşın niteliği, rengi ve kullanım biçimi vatandaşlık ve statü hakkında anlamlar taşımaktaydı. Böylece moda, çağlar boyunca yalnızca bedeni örten bir unsur değil dönemin siyasal, toplumsal ve ekonomik dönüşümlerini yansıtan görünür bir hafıza oldu.
Bir moda parçası, atölyeden podyuma ulaşıncaya kadar sayısız aşamadan geçer. Kumaş, kesim, desen ve işçilik bir araya gelerek parçanın kendine özgü anlatısını oluşturur. Ancak modanın dilinden söz edebilmek için bu yaratıcı serüvenin nasıl korunduğunu da konuşmak gerekir. Çünkü ayrıntılar modayı yaratır, tasarım söz konusu olduğunda kimi zaman tek bir ilmek bile eserin özgünlüğünü belirleyebilir.
Yakın moda tarihinin en etkili tasarımcılarından Karl Lagerfeld’in kreatif direktörlüğündeki Chanel de bu gerçekle karşı karşıya kaldı. World Tricot–Chanel davası, bir ilmeğin bile kime ait olduğunun neden önemli olduğunu gösteren çarpıcı örneklerden biridir. Fransız triko atölyesi World Tricot, Chanel’e sunduğu özgün bir nakış örneğinin önce kabul edilmediğini, daha sonra ise Lagerfeld yönetimindeki bir Chanel koleksiyonunda oldukça benzer biçimde kullanıldığını ileri sürdü. 2005 yılında yargıya taşınan uyuşmazlıkta Paris İstinaf Mahkemesi, söz konusu nakışı Fransız hukuku anlamında World Tricot’ya ait özgün bir kolektif eser olarak kabul ederek Chanel’in telif hakkını ihlal ettiğine karar verdi. Böylece podyumda yalnızca bir tasarım değil, modanın en temel hukuki sorularından biri de görünür hale geldi: Bir tasarımı moda evinin adı mı, yoksa onu meydana getiren eller mi yaratır?
Hukuk, modanın kapısını elbette Karl Lagerfeld döneminde çalmadı. Şimdi biraz zamanda geriye gidelim ve takvim 1911 yılını gösterirken New York’a giden Fransız modacı Paul Poiret’in hukuk mücadelesine göz atalım. Poiret, kendi adını taşıyan sahte etiketlerin düşük kaliteli ürünlere iliştirildiğini gördüğünde, bir tasarımcının yalnızca çizgilerinin değil, isminin ve itibarının da taklit edilebileceği gerçeğiyle karşılaştı. Poiret, etiketi üreten kişi hakkında hukuki yollara başvururken Fransız modacıları da yaratıcılıklarını korumak için birlikte hareket etmeye çağırdı. Çünkü onun için bir elbiseye iliştirilen isim, kumaşa dikilmiş sıradan bir etiketten ibaret değildi; tasarımcının emeğini, estetik dünyasını ve şöhretini taşıyan bir imzaydı.
1929 yılına geldiğimizde ise Cheney Brothers v. Doris Silk Corporation kararı, modern moda hukukunun erken ve kurucu içtihatlarından biri olarak karşımıza çıktı ve bizi cevaplanması güç bir soruyla baş başa bıraktı: Yaratıcılık, hukuki koruma olmaksızın taklidi engellemeye yeter mi? Cheney Brothers, her sezon çok sayıda özgün ipek kumaş deseni hazırlıyor, ancak modanın hızla değişen doğası nedeniyle bunların tamamı için bir koruma elde edemiyordu. Doris Silk Corporation ise piyasada ilgi gören desenlerden birini kopyalayarak daha düşük fiyatla satışa sundu. Uyuşmazlık 1929 yılında Amerika Birleşik Devletleri İkinci Temyiz Mahkemesinin önüne geldiğinde, mahkeme tasarımın kopyalandığı varsayımına rağmen Cheney Brothers lehine özel bir koruma yaratmayı reddetti. Hâkim Learned Hand’in yaklaşımına göre kanunun açıkça korumadığı bir tasarım üzerinde, yalnızca emek ve yaratıcılıktan hareketle münhasır bir hak kurulamazdı.
Görüldüğü üzere moda hukuku, sınırları tek bir kanunla çizilebilecek bağımsız ve kapalı bir alan değil; modanın üretimden podyuma, oradan da tüketiciye uzanan yolculuğunda farklı hukuk disiplinlerini aynı dikişte buluşturan çok katmanlı bir yapıdır. Paul Poiret’nin adını taşıyan sahte etiketlere karşı verdiği mücadele marka hakkı, haksız rekabet ve ticari itibarın korunmasını; Cheney Brothers v. Doris Silk Corporation kararı tasarım, patent ve telif hukuku arasındaki koruma boşluğunu; World Tricot–Chanel davası ise eser sahipliği, özgünlük, sözleşmesel ilişkiler ve bağımsız atölyelerin yaratıcı emeğini gündeme taşımıştır. Bu nedenle moda hukukunu anlamak, yalnızca bir elbisenin biçimine değil; üzerindeki etikete, desenini yaratan ellere, üretildiği atölyeye, taraflar arasındaki sözleşmeye ve piyasaya sunulduğu koşullara da bakmayı gerektirir. Çünkü moda tek bir kumaştan yaratılmadığı gibi onu koruyan hukuk da tek bir hukuk dalından dokunmaz. Üstelik bu dokuma; iş ve insan hakları hukukundan tüketici ve reklam hukukuna, rekabet hukukundan gümrük mevzuatına, elektronik ticaretten sürdürülebilirlik düzenlemelerine kadar genişlemeye devam eder.
Moda hukuku ekseninde oluşturacağımız bu seride, tasarımcının zihninde doğan bir fikrin somut ve özgün bir tasarıma dönüşmesinden podyumda sergilenip bir koleksiyonun parçası olmasına kadar uzanan yaratıcı yolculuğu ele alacağız. Markaların serüvenlerine tanıklık ederken tasarımcıların, sanatçıların ve üreticilerin emeklerini korumak için verdikleri mücadelelere de eşlik edeceğiz. Çünkü modada hiçbir ayrıntı tesadüf değildir; hukukta ise korunmaya değer olan, çoğu zaman tam da o ayrıntıda saklıdır.
Av. Selin Ceren Canbulut Dursun
KAYNAKÇA:
- https://www.vogue.co.uk/article/chanel-world-tricot-court-legal-battle-for-counterfeiting
- https://www.vogue.co.uk/article/paul-poiret?utm
- https://cyber.harvard.edu/metaschool/fisher/linking/doctrine/cheney.html













